การไหว้
การไหว้เป็นการทักทายที่บอกระดับความเคารพไปในตัว หลักคือผู้น้อยไหว้ก่อน ผู้ใหญ่รับไหว้ และตำแหน่งของมือกับการก้มศีรษะจะต่างกันไปตามผู้รับ
- ไหว้พระ พนมมือให้ปลายนิ้วชี้จรดหน้าผาก นิ้วหัวแม่มืออยู่ระหว่างคิ้ว พร้อมก้มศีรษะลงมากที่สุดในสามระดับ ใช้กับพระรัตนตรัยและสิ่งที่เคารพสูงสุด
- ไหว้ผู้ใหญ่ ปลายนิ้วชี้จรดระหว่างคิ้ว นิ้วหัวแม่มือจรดปลายจมูก ก้มศีรษะพองาม ใช้กับบิดามารดา ครูอาจารย์ และผู้อาวุโส
- ไหว้คนเสมอกัน ปลายนิ้วชี้จรดปลายจมูก นิ้วหัวแม่มือจรดปลายคาง ก้มศีรษะเล็กน้อย ใช้กับเพื่อนและคนวัยใกล้เคียงกัน
ข้อที่คนมักลืมคือ การไหว้ควรหยุดนิ่งชั่วครู่ ไม่ใช่ยกมือขึ้นลงอย่างรีบร้อน และไม่ควรไหว้ขณะเดินหรือขณะถือของเต็มมือ ถ้ามือไม่ว่างจริง ๆ การก้มศีรษะพร้อมกล่าวคำทักทายก็สุภาพพอ
ท่าทีในบ้านและต่อผู้ใหญ่
ธรรมเนียมไทยถือว่าศีรษะเป็นของสูงและเท้าเป็นของต่ำ จึงไม่ควรลูบศีรษะผู้อื่นแม้ด้วยความเอ็นดู ไม่ควรชี้สิ่งของหรือชี้คนด้วยเท้า และไม่ควรก้าวข้ามตัวคนหรือข้ามสำรับอาหาร เวลาเดินผ่านผู้ใหญ่ที่นั่งอยู่ ให้ค้อมตัวลงเล็กน้อยขณะเดินผ่าน
การส่งและรับของจากผู้ใหญ่ ให้ใช้สองมือ หรือใช้มือขวายื่นโดยมีมือซ้ายประคองที่ข้อศอก การถอดรองเท้าก่อนเข้าบ้านยังเป็นธรรมเนียมมาตรฐาน แม้เจ้าของบ้านจะบอกว่าไม่เป็นไรก็ควรถามก่อนเสมอ และเมื่อไปเยี่ยมบ้านใคร การมีของติดมือไปเล็กน้อย เช่น ผลไม้หรือของกินฝากเด็ก ๆ ถือเป็นมารยาทที่ไม่มีวันผิด
คำเรียกญาติ
ระบบคำเรียกญาติของไทยละเอียดกว่าหลายภาษา เพราะมันบอกทั้งฝ่ายและลำดับอายุไปพร้อมกัน พี่และน้องแบ่งตามอายุ ไม่ใช่ตามเพศ ลุงและป้าใช้กับพี่ของพ่อหรือของแม่ น้าใช้กับน้องของแม่ ส่วนอาใช้กับน้องของพ่อ ปู่ย่าเป็นฝ่ายพ่อ ตายายเป็นฝ่ายแม่
ในทางปฏิบัติ คนไทยใช้คำเหล่านี้กับคนที่ไม่ใช่ญาติด้วย เพื่อแสดงความสนิทและความเคารพตามวัย เรียกคนขายของที่อายุมากกว่าว่าป้า เรียกคนขับรถว่าลุง เรื่องนี้เป็นเสน่ห์ของภาษา แต่ควรใช้ด้วยความระมัดระวัง เพราะการเดาอายุผิดอาจทำให้อีกฝ่ายรู้สึกไม่ดี ถ้าไม่แน่ใจ ใช้คำว่าคุณนำหน้าไว้ก่อนปลอดภัยที่สุด แนวทางการใช้ถ้อยคำภาษาไทยอย่างถูกต้องดูได้จาก สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
งานบุญ งานบวช งานแต่ง และงานศพ
เมื่อเข้าวัด ควรแต่งกายสุภาพ ปิดไหล่และเข่า ถอดรองเท้าก่อนขึ้นศาลาหรือเข้าโบสถ์ นั่งพับเพียบโดยไม่หันเท้าไปทางพระประธานหรือพระสงฆ์ และลดเสียงลง สำหรับผู้หญิง ธรรมเนียมกำหนดว่าไม่ถูกเนื้อต้องตัวพระสงฆ์ และเมื่อจะถวายของให้วางบนผ้ารับประเคนแทนการยื่นให้โดยตรง
งานบวช เป็นงานมงคลของทั้งครอบครัว ผู้ไปร่วมงานควรแต่งกายสุภาพเรียบร้อยและไปให้ทันพิธีสำคัญ การช่วยงานด้วยแรงมีค่าไม่น้อยกว่าการช่วยด้วยปัจจัย
งานแต่งงาน โดยทั่วไปแขกจะร่วมพิธีรดน้ำสังข์และมอบซองช่วยงานที่โต๊ะรับลงทะเบียน ควรหลีกเลี่ยงการแต่งกายที่ดึงความสนใจไปจากคู่บ่าวสาว และควรตรวจดูธรรมเนียมของแต่ละท้องถิ่นก่อน เพราะรายละเอียดของพิธีต่างกันไปตามภาค
งานศพ แต่งกายด้วยชุดสีดำหรือขาวดำ ไม่ใส่สีสดใส เข้าไปเคารพศพก่อนแล้วจึงทักทายเจ้าภาพ พูดด้วยเสียงเบา และไม่ควรซักถามรายละเอียดการเสียชีวิตกับญาติผู้สูญเสีย คำพูดที่ปลอดภัยที่สุดคือคำแสดงความเสียใจสั้น ๆ พร้อมการอยู่เป็นเพื่อน
มารยาทบนโต๊ะอาหาร
สำรับไทยเป็นการกินร่วมกัน ธรรมเนียมจึงเน้นการเผื่อแผ่ ควรรอให้ผู้ใหญ่เริ่มก่อน ใช้ช้อนกลางเสมอ ตักแต่พอดีคำและตักจากด้านที่อยู่ใกล้ตัว ไม่คุ้ยเขี่ยหาชิ้นที่ชอบในจานกลาง และไม่ควรตักของที่เหลือชิ้นสุดท้ายไปโดยไม่ถามใคร
คนไทยกินข้าวด้วยช้อนและส้อมเป็นหลัก โดยใช้ส้อมเขี่ยอาหารขึ้นช้อน ไม่ใช้ส้อมจิ้มเข้าปาก ส่วนตะเกียบใช้กับอาหารเส้นและอาหารที่มีรากจีน เรื่องอาหารและการจัดสำรับอ่านต่อได้ที่ ครัวไทยและอาหารประจำบ้าน ส่วนธรรมเนียมการหาฤกษ์ในงานมงคลอ่านได้ที่ โหราศาสตร์ไทยและวัฒนธรรมดวงชะตา
ธรรมเนียมเก่ากับชีวิตยุคใหม่
หนังสือมารยาทเล่มสำคัญของไทยที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2455 วางหลักไว้อย่างน่าสนใจว่า ผู้ดีคือผู้ที่ไม่ทำให้ผู้อื่นเดือดร้อนรำคาญ ซึ่งเป็นหลักที่ย้ายมาใช้กับยุคปัจจุบันได้ทั้งดุ้น ไม่เปิดเสียงลำโพงในที่สาธารณะ ไม่โทรกลับดึกเกินเวลาอันควร ไม่ถ่ายรูปคนอื่นแล้วเผยแพร่โดยไม่ถาม และไม่ส่งข้อความต่อในกลุ่มครอบครัวโดยไม่ตรวจสอบว่าจริงหรือไม่
ธรรมเนียมบางอย่างเปลี่ยนไปตามยุคและควรเปลี่ยน เช่น การบังคับให้เด็กแสดงความเคารพต่อผู้ที่ทำร้ายเขา หรือการใช้ความอาวุโสปิดปากคนที่กำลังบอกว่าตัวเองไม่ปลอดภัย มารยาทที่ดีต้องอยู่ข้างศักดิ์ศรีของคน ไม่ใช่อยู่ข้างลำดับชั้นเพียงอย่างเดียว เรื่องการวางตัวกับผู้ใหญ่ในบ้านอ่านต่อได้ที่ ชีวิตครอบครัว ข้อมูลด้านวัฒนธรรมและประเพณีไทยเผยแพร่โดย กรมส่งเสริมวัฒนธรรม และเอกสารเก่าจำนวนมากรวบรวมไว้ที่ สำนักหอสมุดแห่งชาติ